Pod gołym niebem

Pierwszy wyjazd

Sympozjum rzeźby w drewnie w Moravanach nad Váhom, koło Pieszczan, z opieką teoretyczną Tomáša Štrausa. Antonina jest jedyną uczestniczką z zagranicy. Powstają «Ręce»: pięć dwumetrowych bloków dębu, z których wyciągają się dłonie.

Sprawozdawca «Pravdy» widzi ją przy pracy i pisze o niej, że «każe przemówić potężnej, archaicznej formie, z której wyciągają się ręce człowieka — człowieka wołającego i zwyciężającego». Rok później «výtvarný život» wymienia je wśród najwybitniejszych prac całej kolekcji Moravan. Rzeźba wciąż tam stoi, w parku zamkowym.

Drewno jest materią żywą

W Kostanjevicy na Krki, w parku Forma Viva, rzeźbi «Sferę»: trzy metry dębu. To tutaj mówi, jak patrzy na tworzywa — kamień jest materią martwą, drewno należy do świata żywego i chętnie przyjmuje dłuto; drzewo umiera, gdy je ścinają, ale rzeźbiarz, nadając mu nową formę, tchnie w nie nowe życie.

O kulistej masie z jądrem w środku mówi, że powtarza formę oka, «największego dzieła natury, zdolnego patrzeć i widzieć».

Trzy razy w trzy lata

Sympozjum w Reinhardtsdorf daje jej piaskowiec; dzieło, które z niego powstaje, «Zbliżenie», trafia do Treptower Parku w Berlinie i nosi tam niemiecki tytuł «Werdendes». Na lewym boku jest wykuty podpis: AWJ, 1976.

Rok później jest w Hoyerswerdzie: ośmioro rzeźbiarzy z siedmiu krajów, dwa miesiące pracy, temat — pieśń Brechta i Eislera. Stela z tekstem jest dziełem zbiorowym i na odwrocie nosi podpisy wszystkich ośmiorga — jest więc podpis Antoniny wykuty w kamieniu, w Niemczech, i to nie na jej rzeźbie.

W 1978 roku ogród zoologiczny w Rostocku zaprasza ją do rzeźbienia na oczach publiczności. Zaczyna 21 czerwca na dwóch blokach piaskowca po dwie i pół tony każdy; kończy w niecałe osiem tygodni, przed publicznością zoo, a 15 sierpnia dzieło odsłania dyrektor.

A potem, znacznie dalej na wschód

Jedyne, które nie stoi pod gołym niebem, i najdalsze ze wszystkich. Relief półtora na siedem i pół metra w holu Ambasady Polskiej w Moskwie, wygrany w konkursie zamkniętym. Pracuje nad nim już w sierpniu 1977, jeszcze w Hoyerswerdzie, a montuje go na miejscu rok później.

Tematem jest orzeł. W jej opowieści w pierwszej osobie zachowała się pamięć o politycznych napięciach wokół orła bez korony.

A tymczasem, w domu

Gdy ona podróżuje, Polska się zapełnia. Płock w 1970, warszawska Skarpa w 1975, Zamość w 1978, skwer przed biblioteką w Mielcu w 1979, warszawska Praga w 1980, Nieporęt w 1982 i znów w 1990, kościół w Ostrołęce w 1992.

A w 1982 roku cmentarz Bródnowski, gdzie wykonuje płytę nagrobną siedemnastoletniego chłopca, Emila Barchańskiego: dzieło nagrobne, ale in situ i dostępne, i związane z historią publiczną.

Ostatnie wyjazdy

Dwudzieste piąte sympozjum w Krastal, w Karyntii, po raz pierwszy przenosi drugą część do Villach, do Stadtparku. Gminny biuletyn opowiada, że sąsiedzi z początku patrzyli na rzeźbiarzy krzywo, jak na mącicieli spokoju, a skończyli, przynosząc im ciasto i wino. «S.O.S. Natur» stoi dziś w parku w Millstatt.

Potem Włochy, dwa razy: granit Buddusò na Sardynii latem 1995 i piaskowiec Fanano w Apeninach koło Modeny w maju 1997.

Jedno miasto

Następne ćwierć wieku skupia się w jednym mieście. Na skarpie wzdłuż Trasy Łazienkowskiej stoi «Ab Ovo», w galerii rzeźby plenerowej otwartej razem z trasą. W Parku Kazimierzowskim, od 2000 roku, pomnik Nauczycieli Tajnego Nauczania. Na Polu Mokotowskim, od 2010, «Etiuda».

«Etiuda» to ostatnia wielka rzeźba parkowa, jaką kuje — a kończy ją, gdy jej samej brakuje już sił, jej siostra, Teresa.

Wszystkie razem

Dwadzieścia jeden dzieł w siedmiu krajach, od Sardynii po Moskwę.

Prawie żadne nigdy nie wróciło do domu: zostały tam, gdzie powstały — czyli tak, jak zostały pomyślane.

1. 1970 U progu życia Płock
2. 1971 Ręce Moravany
3. 1975 Ab Ovo Warszawa
4. 1976 Sfera Kostanjevica
5. 1976 Zbliżenie Berlin
6. 1977 Cywilizacja I Hoyerswerda
7. 1978 Orzeł Moskwa
8. 1978 Cywilizacja II Rostock
9. 1978 Dziecko na chwilę Zamość
10. 1979 Matka z książką Mielec
11. 1980 Schronienie Warszawa · Praga
12. 1982 Zmaganie Nieporęt
13. 1982 Nagrobek Emila Barchańskiego Warszawa · Bródno
14. 1990 Wjazd Nieporęt
15. 1992 SOS Natur Millstatt
16. 1992 Rzeźba Chrystusa Ostrołęka
17. 1995 Łza szczęścia Buddusò
18. 1997 Intymny koncert Fanano
19. 2000 Pomnik Nauczycieli Tajnego Nauczania Warszawa
20. 2008 Ślady Stalowa Wola
21. 2010 Etiuda Warszawa