Wygnanie
Orońsko, 1968
Dziesięć elementów: postacie z mahoniu wysokie jak ludzie, owinięte w drewno niby w płaszcz, twarze ledwie wydobyte; a pomiędzy nimi, położone na ziemi, wielkie bose stopy wycięte w jasnym wiązie. Wygnanie jest pierwszą z wielkich kompozycji drewnianych i pierwszym wielopostaciowym dziełem Antoniny: tłum w drodze, wyrzeźbiony w wieku dwudziestu sześciu lat.
Ta sala opowiada jego pół wieku na scenie: narodziny w Orońsku, odczytanie, jakie zaproponowała krytyka, wystawy od 1969 do 2021 roku — i regułę, całkiem własną, wedle której żadna aranżacja nie jest podobna do poprzedniej.
Dzieło
Dwa razy ta sama grupa, w odstępie pół wieku: tuż po narodzinach, na wolnym powietrzu wśród drzew, i dziś w sali muzeum, które ją przechowuje — gdzie da się policzyć wszystkie dziesięć elementów.
Fotografie: archiwum rodzinne i Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku.
Droga
Tłum na wygnaniu · 1968Grupa powstaje w Orońsku w 1968 roku, na początku sezonu wielkich drewien. Tematem jest tułaczka: postacie pionowe i niemal nieme, kłody wprawione w ruch, które trzymają się razem jak kolumna uchodźców — i już rok później dzieło jest na wystawie w Warszawie, na zbiorowej „Warszawa w sztuce”.
Rok 1969 jest rokiem, w którym idzie między ludzi, i nie idzie samo. W katalogach zbiorowych wystaw tamtego sezonu Wygnanie sąsiaduje z projektem pomnika dla Oświęcimia i z serią terakotowych płyt zatytułowaną Martyrologia: grupa rodzi się pośród prac pokolenia, które rzeźbi wojnę i jej następstwa. Ale tytuł, który wybiera artystka, nie nazywa faktu — nazywa stan tego, kto idzie.
Kto ją wtedy ogląda, patrzy najpierw w dół. Elżbieta Dzikowska pisze w „Stolicy” w październiku 1969 roku, że w tej kompozycji rzeźby ludzkich stóp mają wyraz jeszcze silniejszy niż same postacie. Rok później, na wielkim przeglądzie w Zachęcie, recenzja „Słowa Powszechnego” opisuje ją tak:
„Wygnanie” Antoniny Wysockiej-Jonczak, świetnie rzeźbione w drzewie i przedstawiające samotnie wędrujące postacie ludzkie […] i stopy — symbole udręki, odchodzenia. Na całość kompozycji składa się 10 dużych elementów. Czterdzieści lat później odczytanie się nie zmienia, tylko robi się dokładniejsze. W eseju z katalogu orońskiej wystawy indywidualnej z 2011 roku postacie zostają nazwane „ludzie-kłody”, a stopy „zmutowane”: wyolbrzymione, bo to w nich mieści się sens przedstawienia — dla wygnańców stopy są nadzieją na lepsze jutro, a ludzie-kłody podążają za nimi bezwolnie.
W 2015 roku grupa wchodzi do zbiorów Centrum Rzeźby Polskiej: przekazuje ją Teresa, siostra artystki, a muzeum wpisuje ją jako dzieło sygnowane, w dziesięciu elementach. Wygnanie wraca w ten sposób — już na stałe — tam, gdzie powstało.
- „Warszawa w sztuce” zpap foksal, warszawa · 1969
- Rzeźba młodych wystawa ogólnopolska · 1969
- „25 lat rzeźby warszawskiej” zachęta, warszawa · 1969–1970
- Stara Kordegarda łazienki, warszawa · 1974
- KMPiK „Mały Rynek” kraków · około 1988
- „Przemijanie” siedlce · 2009
- „Zatrzymana w drodze” orońsko · 2011
- „Wspomnienie” siedlce · 2021
Udokumentowane wystawy grupy: pięćdziesiąt lat obecności w salach, od warszawskich wystaw zbiorowych 1969 roku po siedlecką indywidualną z 2021.
Scena
Każda wystawa, inna aranżacjaDzieło z wielu elementów nie ma raz na zawsze ustalonego kształtu: postacie ustawiają się na każdej wystawie na nowo — na piasku, na tkaninie, w ogrodzie albo w sali — a układ należy do aranżacji, nie do dzieła. Dwie różne aranżacje to nie dwa dzieła: to ten sam tłum, zatrzymany w innym punkcie drogi.
Fotografie aranżacji mówią to lepiej niż jakakolwiek reguła. Na dawnej odbitce grupa stoi na niskim podeście, przed tłem z jasnych draperii, a części da się policzyć jedna po drugiej: sześć postaci i cztery stopy, dziesięć — dokładnie tyle, ile recenzent z Zachęty zanotował. W muzealnej sali postacie skupiają się w narożniku, ze stopami rozrzuconymi między nimi po parkiecie; w Siedlcach, w 2021 roku, rozchodzą się w dwie grupy wzdłuż ściany. To samo dzieło, nigdy ta sama scena.
-
Grupa na podeście, na dawnej odbitce: sześć postaci i cztery stopy, wszystkie dziesięć elementów naraz. -
Postacie i stopy skupione w narożniku sali, w jednej z aranżacji muzealnych. -
Wygnanie na wystawie indywidualnej „Wspomnienie”, Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2021.
Jej słowa
Słownik artystki · 2009W 2009 roku, w tekście do katalogu siedleckiej wystawy indywidualnej, Antonina pisze o sobie jedną jedyną stronę. Mówi, że każda forma niesie jakieś przesłanie i że rzeźbienie może burzyć utarty i wyuczony schemat, a potem pozwalać na nowo budować świat doznań i skojarzeń. Dalej mówi, co przez formę rzeźbiarską może pokazać: i jest to siedem słów, jedno po drugim.
- płacz
- droga
- ból
- wzniosłość
- przemijanie
- wygnanie
- nadzieja
Tytuł, który czterdzieści lat wcześniej dała grupie drewien, jest w jej ustach kategorią własnej pracy: nie tematem jednego dzieła, lecz jednym ze sposobów, w jakie patrzy na ludzi — „to co jest i było dla mnie bliskie, ważne a jednocześnie czytelne dla innych”. Strona kończy się obrazem, który spina całą resztę:
W pewien umowny sposób określając formę przez znak, skrót, symbol, archetyp mogę odkrywać mój świat i dzielić się z innymi, są to moje linie papilarne w rzeźbie.